Diz Artroskopiyası Nədir, Necə Aparılır?

Diz ağrısı, kilidlənmə və ya ilişmə hissi gündəlik həyatınızı çətinləşdirirsə, həkiminiz sizə diz artroskopiyası təklif etmiş ola bilər. Xalq arasında "qapalı diz əməliyyatı" kimi tanınan bu üsul, diz oynağının içini böyük kəsiklər etmədən, bir neçə millimetrlik girişlərdən kamera vasitəsilə görüntüləməyə və çox vaxt eyni seansda müalicə etməyə imkan verir. Müasir ortopediyanın ən çox tətbiq olunan müdaxilələrindən biri olan artroskopiya, düzgün xəstədə və düzgün göstərişlə tətbiq olunduqda həm diaqnoz, həm də müalicə baxımından vacib üstünlüklər təqdim edə bilər. Bu yazıda diz artroskopiyasının nə olduğunu, hansı hallarda seçildiyini, əməliyyat prosesini və sağalma dövrünü addım-addım nəzərdən keçirəcəyik.

Diz artroskopiyası nədir?

Artroskopiya sözü, "oynaq" (artro) və "baxmaq" (skopiya) sözlərinin birləşməsindən gəlir. Diz artroskopiyasında, artroskop adlanan qələm incəliyində olan bir kamera sistemi, dizin ön üzündə açılan təxminən yarım santimetrlik iki və ya üç kiçik kəsikdən biri vasitəsilə oynağın içinə yerləşdirilir. Kamera, oynağın içini böyüdülmüş və yüksək keyfiyyətli şəkildə ekrana əks etdirir; beləliklə menisklər, qığırdaq səthləri, bağlar və oynaq zarı birbaşa gözlə qiymətləndirilir.

Digər kiçik girişlərdən oynağın içinə göndərilən xüsusi cərrahi alətlərlə, aşkarlanan problemlər adətən eyni seansda müalicə olunur. Oynaq tamamilə açılmadığı, əzələlər və ətraf toxumalar böyük ölçüdə qorunduğu üçün bu üsul "qapalı diz əməliyyatı" olaraq da adlandırılır.

Hansı xəstəliklərdə diz artroskopiyası aparılır?

Diz artroskopiyası həm diaqnoz, həm də müalicə məqsədilə istifadə oluna bilər. Müayinə tapıntıları və MRT görüntüləri birlikdə qiymətləndirildikdə, adətən aşağıdakı hallarda seçilir:

• Menisk cırılmaları (uyğun cırılmaların bərpası və ya problemli hissənin təmizlənməsi)
• Ön çarpaz bağ və arxa çarpaz bağ zədələnmələri (bağ rekonstruksiyası)
• Məhdud qığırdaq zədələri və uyğun qığırdaq lezyonlarının müalicəsi
• Oynaq içində sərbəst hərəkət edən sümük və ya qığırdaq hissələri
• Plika sindromu kimi oynaq zarına bağlı ilişmə problemləri
• Oynaq zarı iltihabı (sinovit) və bəzi oynaqdaxili infeksiyalar

Digər tərəfdən hər diz ağrısında artroskopiyanın lazım olmadığını da vurğulamaq istəyirəm. Məsələn irəli mərhələ aşınmada (qonartroz) artroskopiyanın töhfəsi adətən məhduddur. Bu səbəbdən əməliyyat qərarı; yaşınız, gözləntiləriniz, müayinə və görüntüləmə tapıntılarınız birlikdə qiymətləndirilərək fərdi verilir.

Qapalı diz əməliyyatı prosesi addım-addım

Əməliyyatdan əvvəl hazırlıq

İlk növbədə ətraflı müayinə, rentgen və çox vaxt MRT ilə problemin mənbəyi dəqiqləşdirilir. Ardınca anesteziya qiymətləndirməsi aparılır; istifadə etdiyiniz dərmanlar, qanı duruldan preparatlar və xroniki xəstəlikləriniz nəzərdən keçirilir. Diz artroskopiyası ümumi anesteziya ilə aparıla biləcəyi kimi, beldən aşağını keyidən spinal anesteziya ilə də həyata keçirilə bilər; sizin üçün ən uyğun üsula anesteziya mütəxəssisi ilə birlikdə qərar verilir.

Əməliyyat zamanı nələr baş verir?

Diz bölgəsi steril şəkildə hazırlandıqdan sonra oynağın içinə steril maye verilərək görüş sahəsi genişləndirilir. Kiçik kəsiklərdən kamera və alətlər yerləşdirilir; oynağın içi sistematik şəkildə nəzərdən keçirilir və aşkarlanan problemə yönəlik bərpa, təmizlik və ya rekonstruksiya prosesi tətbiq olunur. Prosesin müddəti aparılacaq müdaxiləyə görə dəyişməklə birlikdə adətən 30-90 dəqiqə arasındadır. Kəsiklər çox vaxt bir-iki tikişlə bağlanır və kiçik bir sarğı ilə örtülür.

“Artroskopiyanın əsl gücü kiçik kəsiklərdə deyil; oynağın içini öz gözümüzlə görüb problemi yerində və çox vaxt eyni seansda həll edə bilməyimizdə gizlidir.”

Diz artroskopiyasının üstünlükləri

• Böyük cərrahi kəsik olmadığı üçün toxuma zədəsi və əməliyyatdan sonrakı ağrı adətən daha azdır
• İnfeksiya və yara yeri problemi riski açıq cərrahiyyəyə görə adətən daha aşağıdır
• Xəstəxanada qalma müddəti qısadır; bir çox xəstə elə həmin gün evə buraxıla bilər
• İzlər bir neçə millimetr ölçüsündə olduğundan kosmetik nəticə adətən qənaətbəxşdir
• Gündəlik həyata və işə qayıdış bir çox xəstədə daha sürətlidir
• Eyni seansda həm diaqnoz, həm də müalicə imkanı təqdim edir

Bununla birlikdə, hər cərrahi müdaxilədə olduğu kimi diz artroskopiyasında da nadir hallarda infeksiya, oynaq içində qanaxma, damar və ya sinir zədələnməsi və ayaq venalarında laxta əmələ gəlməsi kimi arzuolunmaz vəziyyətlər görülə bilər. Bu risklər insandan insana dəyişir; həkiminiz əməliyyatdan əvvəl sizə xas risk vəziyyətinizi sizinlə ətraflı paylaşacaq.

Günübirlik evə buraxılma və sağalma prosesi

Diz artroskopiyası bir çox xəstədə günübirlik cərrahiyyə kimi planlaşdırılır; yəni səhər əməliyyata alınan xəstə, bir neçə saatlıq müşahidədən sonra adətən elə həmin gün evinə göndərilə bilər. Sadə menisk təmizliyi kimi proseslərdən sonra xəstələrin çoxu, dözə bildiyi ölçüdə dizinin üzərinə basaraq yeriyə bilər. Bağ rekonstruksiyası kimi daha əhatəli müdaxilələrdə isə bir müddət qoltuq ağacı və dizlik istifadəsi lazım ola bilər.

Sağalma sürəti; aparılan müdaxiləyə, yaşınıza və ümumi sağlamlıq vəziyyətinizə görə dəyişir. Sadə müdaxilələrdə gündəlik həyat fəaliyyətlərinə adətən bir neçə gün ilə bir neçə həftə ərzində qayıdılır; idmana qayıdış isə bir çox sadə müdaxilədə 4-8 həftə ərzində planlaşdırıla bilər, lakin bu müddət insandan insana fərqlənə bilər. Bağ cərrahiyyəsindən sonra idmana qayıdış aylar ala bilər. Bu prosesdə fizioterapiya və məşq proqramı sağalmanın ən vacib hissələrindən biridir; məşqlərini müntəzəm edən xəstələr əzələ gücünü və oynaq hərəkət diapazonunu adətən daha sürətli qazanır.

Sağalma prosesində nələrə diqqət etməlisiniz?

• İlk günlərdə ayağınızı ürək səviyyəsindən yuxarıda tutmaq və aralıqlı soyuq tətbiq etmək şişkinliyin azalmasına kömək edir
• Tövsiyə olunan məşq proqramını müntəzəm tətbiq edin; ağrınız qabarıq şəkildə artarsa həkiminizlə məsləhətləşin
• Sarğı və tikiş baxımı ilə bağlı verilən təlimatlara diqqətlə əməl edin
• Hərarət, artan qızartı, güclü şişkinlik və ya kəsilməyən ağrı halında vaxt itirmədən həkiminizə müraciət edin

Dizinizdə uzun müddətdir keçməyən ağrı, şişkinlik, kilidlənmə və ya boşalma hissi varsa, bu əlamətləri təxirə salmadan qiymətləndirməkdə fayda var. Erkən diaqnoz həm müalicə seçimlərini genişləndirə bilər, həm də oynağınızın uzunmüddətli sağlamlığının qorunmasına töhfə verər. Şikayətləriniz davam edirsə bir ortopediya və travmatologiya mütəxəssisinə müraciət edərək dizinizin ətraflı müayinəsini etdirməyinizi tövsiyə edirəm; sizə ən uyğun müalicə yolunu birlikdə planlaşdıra bilərik.