Menisk Cırılması: Əlamətləri, Diaqnozu və Müalicə Seçimləri

Diz oynağının ən çox zədələnən strukturlarının başında menisklər gəlir. Qəfil dönmə hərəkəti, idman zamanı dizin tərs zorlanması və ya yaşla birlikdə inkişaf edən aşınma menisk cırılmasına yol aça bilər. Dizdə ağrı, şişkinlik və ilişmə hissi ilə özünü göstərə bilən bu problem yalnız idmançıları deyil, pilləkəni enib-qalxan, çöməlib-qalxan, gün ərzində dizini intensiv istifadə edən hər kəsi təsir edə bilər. Bu yazıda menisk cırılmasının əlamətlərini, diaqnozun necə qoyulduğunu, əməliyyatsız müalicə ilə artroskopik cərrahiyyə arasındakı fərqləri və sağalma prosesində sizi nələrin gözlədiyini tapa bilərsiniz.

Menisk nədir, niyə cırılır?

Menisklər, bud sümüyü ilə incik sümüyü arasında yerləşən, C hərfi formasında olan iki qığırdaq yastıqcığıdır. Hər dizdə biri iç, biri xarici tərəfdə olmaqla iki menisk var. Əsas vəzifələri bədən yükünü oynaq səthlərinə tarazlı paylamaq, zərbələri sorulmaq və dizin stabil işləməsinə töhfə verməkdir. Gənc xəstələrdə cırılmalar çox vaxt travmatikdir: futbol, basketbol kimi qəfil dönmə tələb edən idman növləri və ya dizin yük altında burxulması tipik səbəblər arasındadır. Qırx yaşdan sonra isə menisk toxuması elastikliyini yavaş-yavaş itirməyə başlayır; bu dövrdə sadə bir çöməlmə hərəkəti belə degenerativ dediyimiz, aşınmaya bağlı cırılmalara zəmin hazırlaya bilər.

Menisk cırılmasının əlamətləri hansılardır?

Əlamətlər cırılmanın yerinə, ölçüsünə və yaranma formasına görə dəyişir. Qəfil travmatik cırılmalarda xəstələr adətən dizdə bir "qopma" və ya "partlama" hissi təsvir edir; degenerativ cırılmalar isə daha sinsi başlaya bilər. Müayinədə ən çox rast gəldiyimiz şikayətlər bunlardır:

• Dizin iç və ya xarici üzündə, oynaq xətti boyunca hiss olunan ağrı
• Zədələnməni izləyən saatlarda inkişaf edən şişkinlik
• Dizdə ilişmə və ya kilidlənmə hissi
• Çöməlmə, diz üstünə oturma və pilləkən enərkən ağrının qabarıqlaşması
• Dizdə boşalma, etibarsızlıq hissi
• Dizin tam olaraq bükülüb açıla bilməməsi

Bu əlamətlərin bir qismi qığırdaq zədəsi və ya bağ zədələnmələri kimi başqa diz problemlərində də görülə bilər. Bu səbəbdən özünüzə diaqnoz qoymaq əvəzinə, şikayətlərinizin bir mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməsi düzgün müalicənin ilk addımıdır.

Diaqnoz necə qoyulur? Müayinənin və MRT-nin rolu

Diaqnozun ilk və ən vacib addımı ətraflı anamnez və fiziki müayinədir. Müayinədə oynaq xəttindəki həssaslığı, dizin hərəkət diapazonunu və McMurray kimi xüsusi testlərlə meniskə aid tapıntıları qiymətləndiririk. Rentgen menisqi birbaşa göstərmir; lakin aşınmanı və sümüklə bağlı problemləri istisna etmək üçün lazım ola bilər. Menisk cırılmasında ən dəyərli görüntüləmə üsulu maqnit rezonans (MRT) müayinəsidir. MRT cırılmanın yerini, tipini və ölçüsünü ortaya qoyaraq müalicə planına istiqamət verir. Bunu da xüsusilə vurğulamaq istəyirəm: MRT-də cırılma görülməsi tək başına əməliyyat lazım olduğu mənasını vermir. İrəli yaşda heç bir şikayəti olmayan insanların MRT müayinələrində belə degenerativ cırılmalara rast gəlinə bilər; qərar həmişə müayinə tapıntıları ilə birlikdə verilir.

“Biz MRT görüntüsünü deyil, xəstəni müalicə edirik; eyni cırılma iki fərqli dizdə tamam başqa məna daşıya bilər.”

Müalicə seçimləri: Əməliyyatsız müalicə, yoxsa cərrahiyyə?

Müalicə; cırılmanın tipi və yeri, yaşınız, aktivlik səviyyəniz və gözləntiləriniz birlikdə qiymətləndirilərək fərdi planlaşdırılır. Vacib bir məqamı əvvəlcədən qeyd edək: Hər menisk cırılması əməliyyat tələb etmir.

Konservativ (əməliyyatsız) müalicə

Kilidlənməyə yol açmayan, xüsusilə degenerativ xarakterli cırılmaların böyük hissəsi əməliyyatsız üsullarla idarə oluna bilər. Konservativ müalicənin əsas komponentləri bunlardır:

• Aktivliyin nizamlanması və dizi zorlayan hərəkətlərdən müvəqqəti çəkinmə
• Şişkinlik dövründə soyuq tətbiqi
• Həkim nəzarətində ağrıkəsici və ödem azaldıcı dərmanlar
• Diz ətrafı əzələləri gücləndirən fizioterapiya və məşq proqramı

Müntəzəm tətbiq olunan məşq proqramı ilə xəstələrin əhəmiyyətli bir hissəsində şikayətlərin 6-12 həftə ərzində əhəmiyyətli dərəcədə azaldığı görülür; lakin müalicəyə cavab və bu müddət insandan insana dəyişə bilər.

Artroskopik bərpa və parsial menisektomiya

Kilidlənməyə yol açan, konservativ müalicəyə cavab verməyən və ya gənc xəstələrdə görülən travmatik cırılmalarda artroskopik cərrahiyyə gündəmə gəlir. Artroskopiya, dizdə açılan bir neçə kiçik kəsikdən kamera və nazik alətlər vasitəsilə həyata keçirilən qapalı bir üsuldur. Əməliyyatda iki əsas yanaşma var. Menisk bərpası, uyğun cırılmalarda toxumanın tikilərək qorunmasıdır; xüsusilə qanlanması yaxşı olan xarici bölgə cırılmalarında və gənc xəstələrdə üstün seçimimizdir. Bərpaya uyğun olmayan cırılmalarda isə yalnız zədələnmiş hissə çıxarılır, sağlam toxuma yerində saxlanılır; buna parsial menisektomiya deyilir. Menisk toxumasını mümkün qədər qorumaq, gələcək illərdə diz aşınması riskini azaltmağa töhfə verməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Sağalma prosesi necə gedir?

Sağalma müddəti tətbiq olunan müalicəyə görə fərqlənir. Parsial menisektomiyadan sonra xəstələr adətən elə həmin gün ayağa qalxır; gündəlik həyata dönüş çox vaxt bir neçə həftə ərzində mümkün olur. Menisk bərpası aparıldısa, tikilən toxumanın qaynaması lazım olduğu üçün proses daha səbrlə yürüdülür: Adətən müəyyən bir dövr dizlik istifadəsi və hərəkət məhdudiyyəti tələb olunur, idmana qayıdış isə orta hesabla 4-6 ayı tapa bilər. Hər iki halda da fizioterapiya və müntəzəm məşq, nəticənin qalıcı olmasında ən azı əməliyyatın özü qədər müəyyənedicidir. Sağalma sürəti; yaşınıza, ümumi sağlamlıq vəziyyətinizə, əzələ gücünüzə və tövsiyə olunan proqrama uyğunluğunuza bağlı olaraq insandan insana dəyişə bilər.

Dizinizdə keçməyən ağrı, şişkinlik, ilişmə və ya kilidlənmə şikayətləriniz varsa, bunları görməzdən gəlməməyinizi tövsiyə edirəm. Erkən dövrdə aparılan düzgün qiymətləndirmə həm menisk toxumasının qorunma ehtimalını artıra bilər, həm də müalicə prosesini asanlaşdıra bilər. Şikayətləriniz bir neçə həftədir davam edirsə, bir ortopediya və travmatologiya mütəxəssisinə müraciət edərək dizinizin ətraflı müayinəsini etdirməyiniz sağlam bir başlanğıc olacaq.